การจัดการเชิงกลยุทธ์

ตอนที่ 9.1 ความหมาย ความสำคัญ และลักษณะของการจัดการเชิงกลยุทธ์

ก่อนจะก้าวไปสู่การวางแผนที่ซับซ้อน เราต้องทำความเข้าใจนิยามที่แท้จริงของ "กลยุทธ์" และเหตุผลว่าทำไมมันจึงกลายเป็นหัวใจสำคัญของการบริหารงานในศตวรรษที่ 21

9.1.1 ความหมายของการจัดการเชิงกลยุทธ์

1. รากศัพท์และวิวัฒนาการ

คำว่า "กลยุทธ์" (Strategy) มีรากศัพท์มาจากภาษากรีกว่า strategos ซึ่งหมายถึง "นายพล" หรือ "แม่ทัพ" เดิมทีใช้ในวงการทหารเพื่อหมายถึงศิลปะในการจัดวางกองกำลังเพื่อเอาชนะข้าศึก ต่อมาเมื่อโลกเข้าสู่ยุคอุตสาหกรรมและการค้าเสรี แนวคิดนี้จึงถูกนำมาประยุกต์ใช้ในการบริหารธุรกิจ เพื่อเอาชนะคู่แข่งทางการค้า

2. นิยามจากนักวิชาการชั้นนำ

มีความหมายหลากหลายที่สะท้อนมุมมองที่แตกต่างกัน:

• Wheelen and Hunger (2012): นิยามว่าเป็นชุดของการตัดสินใจและการกระทำของผู้บริหาร ที่กำหนดผลการดำเนินงานในระยะยาวขององค์การ (Long-run performance)
• ธงชัย สันติวงษ์: มองว่าเป็นกระบวนการตัดสินใจเพื่อให้การดำเนินงานมีประสิทธิผลและประสิทธิภาพสูงสุดตลอดเวลา หรือเป็น "Effective Process"
• สมคิด จาตุศรีพิทักษ์ และคณะ: เน้นว่าเป็นกระบวนการกำหนดเป้าหมายที่แน่ชัดในระยะยาว และการสร้างวิถีทางปฏิบัติเพื่อจัดสรรทรัพยากรให้บรรลุเป้าหมายนั้น
• Kenichi Ohmae: กูรูด้านกลยุทธ์ชาวญี่ปุ่น ชี้ว่าสิ่งที่แยก "กลยุทธ์" ออกจาก "แผนงานทั่วไป" คือ "คู่แข่งขัน" หากไม่มีคู่แข่ง ก็ไม่จำเป็นต้องมีกลยุทธ์ เพราะกลยุทธ์มีไว้เพื่อสร้างความได้เปรียบเหนือคู่แข่ง

สรุปใจความสำคัญ: การจัดการเชิงกลยุทธ์ คือ กระบวนการวางแผน (Planning) การดำเนินการ (Implementation) และการควบคุม (Control) ในแนวทางที่มุ่งเน้นการสร้างความได้เปรียบทางการแข่งขัน เพื่อให้องค์การบรรลุเป้าหมายอย่างมีประสิทธิภาพ ประสิทธิผล พอเพียง และยั่งยืน

9.1.2 ความสำคัญและประโยชน์

1. ความสำคัญ (Importance)

• กำหนดทิศทาง (Direction): ช่วยให้องค์การรู้ว่า "จะไปที่ไหน" (Where to go) และ "จะไปอย่างไร" (How to get there)
• คำนึงถึงผู้มีส่วนได้เสีย (Stakeholders): การจัดการเชิงกลยุทธ์ต้องมองภาพกว้าง ไม่ใช่แค่ผู้ถือหุ้น แต่รวมถึงลูกค้า พนักงาน ชุมชน และสังคม
• มองระยะยาว (Long-term View): ไม่ใช่แค่แก้ปัญหาเฉพาะหน้า แต่เป็นการเตรียมการเพื่ออนาคต
• เน้นประสิทธิภาพและประสิทธิผล:
  • ประสิทธิภาพ (Efficiency): ทำถูกวิธี (Output/Input) ประหยัดทรัพยากร
  • ประสิทธิผล (Effectiveness): ทำถูกเรื่อง บรรลุเป้าหมาย

2. ประโยชน์ (Benefits)

1. ช่วยกำหนดวัตถุประสงค์และพันธกิจในอนาคตอย่างชัดเจน
2. สร้างความสอดคล้อง (Alignment) ของการดำเนินงานทุกส่วนงานให้มุ่งไปทางเดียวกัน
3. เป็นการสร้างผู้นำและพัฒนาความคิดริเริ่มสร้างสรรค์
4. ช่วยให้คาดคะเนปัญหาและเปลี่ยนวิกฤตเป็นโอกาส (Turn Crisis into Opportunity)
5. ช่วยให้ผู้บริหารมีวิสัยทัศน์กว้างไกล ลดความเสี่ยงในการดำเนินธุรกิจ

9.1.3 ลักษณะของการจัดการเชิงกลยุทธ์

ในสภาพแวดล้อมที่มีความซับซ้อน (Complexity) และเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว (Dynamism) การจัดการเชิงกลยุทธ์ต้องมีลักษณะมุ่งสู่ "ความเป็นเลิศ" (Excellence) 4 ประการ:

ตอนที่ 9.2 ตัวแบบการจัดการเชิงกลยุทธ์ (Strategic Management Model)

กระบวนการจัดการเชิงกลยุทธ์เปรียบเสมือนวงจรชีวิตของธุรกิจ ที่ต้องมีการวางแผน ปฏิบัติ และตรวจสอบอยู่ตลอดเวลา เพื่อให้ทันต่อโลกที่หมุนเร็ว

9.2.1 ขั้นตอนของกระบวนการจัดการเชิงกลยุทธ์

โมเดลมาตรฐานที่นิยมใช้กันทั่วโลกประกอบด้วย 4 ขั้นตอนต่อเนื่อง หรือเรียกว่าโมเดล EPIE:

1. การกลั่นกรองสภาพแวดล้อม (Environmental Scanning)

คือการ "รู้เขารู้เรา" โดยใช้เครื่องมือ SWOT Analysis:

2. การวางแผนกลยุทธ์ (Strategic Planning)

คือการนำข้อมูลจากการวิเคราะห์มา "กำหนดทิศทาง" ประกอบด้วย:

• กำหนดวิสัยทัศน์/ภารกิจ: เราคือใคร? เราจะไปไหน?
• กำหนดวัตถุประสงค์: เป้าหมายที่วัดผลได้
• สร้างทางเลือกกลยุทธ์: จะสู้ด้วยราคา (Cost Leadership) หรือความแตกต่าง (Differentiation)?

3. การดำเนินกลยุทธ์ (Strategic Implementation)

คือการ "ลงมือทำ" แปลงแผนสู่การปฏิบัติ ผ่าน:

• โครงการ (Projects): แผนงานเฉพาะกิจ
• งบประมาณ (Budgets): การจัดสรรเงิน
• ระเบียบวิธีปฏิบัติ (Procedures): ขั้นตอนการทำงาน
• ต้องอาศัยโครงสร้างองค์กร วัฒนธรรม และภาวะผู้นำที่สอดคล้องกับกลยุทธ์

4. การควบคุมกลยุทธ์ (Strategic Control)

คือการ "ตรวจสอบ" ว่าทำได้ตามเป้าหรือไม่ และแก้ไขหากจำเป็น

9.2.2 ระดับของกลยุทธ์ (Levels of Strategy)

ในองค์กรขนาดใหญ่ กลยุทธ์แบ่งออกเป็น 3 ระดับ:

• 1. กลยุทธ์ระดับบริษัท (Corporate Strategy): ตัดสินใจโดย: ผู้บริหารระดับสูง (CEO, Board)
  คำถามหลัก: เราควรทำธุรกิจอะไรบ้าง? (What business are we in?)
  เน้น: การจัดสรรทรัพยากร (Portfolio Management), การขยายตัว, การควบรวมกิจการ
• 2. กลยุทธ์ระดับธุรกิจ (Business Strategy): ตัดสินใจโดย: ผู้บริหารหน่วยธุรกิจ (SBU Manager)
  คำถามหลัก: เราจะแข่งขันอย่างไรในธุรกิจนี้? (How do we compete?)
  เน้น: การสร้างความได้เปรียบเหนือคู่แข่ง, การวางตำแหน่งทางการตลาด
• 3. กลยุทธ์ระดับหน้าที่ (Functional Strategy): ตัดสินใจโดย: ผู้จัดการฝ่าย (Department Manager)
  คำถามหลัก: เราจะสนับสนุนกลยุทธ์หลักอย่างไร?
  เน้น: ประสิทธิภาพการผลิต, แผนการตลาด, แผนการเงิน, แผน HR

*สำหรับธุรกิจระหว่างประเทศ จะมี "กลยุทธ์ระดับนานาชาติ" (International Strategy) เพิ่มขึ้นมา เช่น กลยุทธ์ระดับโลก (Global), กลยุทธ์รายประเทศ (Multidomestic) หรือกลยุทธ์ผสม (Hybrid)

9.2.3 องค์ประกอบของการวางแผนเชิงกลยุทธ์

ประกอบด้วย 4 ส่วนสำคัญที่ต้องสอดคล้องกัน:

1. ภารกิจหลัก (Mission): เหตุผลของการมีอยู่ขององค์กร (Who we are, What we do)
2. วัตถุประสงค์ (Objectives): เป้าหมายปลายทางที่ต้องการบรรลุ
3. กลยุทธ์ (Strategy): วิธีการที่จะไปถึงเป้าหมาย
4. นโยบาย (Policy): กรอบแนวทางปฏิบัติกว้างๆ

ตอนที่ 9.3 ปัจจัยที่ทำให้การจัดการเชิงกลยุทธ์ประสบผลสำเร็จ

การมีแผนที่ดีไม่ได้การันตีความสำเร็จ ปัจจัยชี้ขาดอยู่ที่ "คน" "วิสัยทัศน์" และ "การตัดสินใจ" ที่ชาญฉลาด

9.3.1 บทบาทของผู้บริหาร

ผู้รับผิดชอบหลักคือ คณะกรรมการบริษัท (Board) และ ผู้บริหารระดับสูง (Top Management Team)

• คณะกรรมการ: มีหน้าที่ "กำกับดูแล" (Oversight) กำหนดทิศทาง ตัดสินใจเรื่องใหญ่ๆ และประเมินผลงานฝ่ายบริหาร
• ผู้บริหารระดับสูง (CEO): มีหน้าที่ "บริหารจัดการ" (Manage) เป็นผู้นำในการวางแผนและนำกลยุทธ์ไปปฏิบัติจริง รวมถึงทำหน้าที่เป็นสัญลักษณ์ (Figurehead) ขององค์กร

9.3.2 เงื่อนไขความสำเร็จและวิสัยทัศน์

ผู้บริหารต้องมี "วิสัยทัศน์" (Vision) คือความสามารถในการมองเห็นภาพอนาคต และโอกาสทางธุรกิจก่อนคนอื่น

9.3.3 การวิเคราะห์และตัดสินใจเชิงกลยุทธ์

การตัดสินใจที่ดีต้องมาจากการวิเคราะห์ปัญหาที่ถูกต้อง มีเทคนิค 2 ประการ:

1. การหาประเด็นสำคัญของปัญหา (Pinpointing Key Issues)

ใช้การตั้งคำถาม "ทำไม" ซ้ำๆ (Why-Why Analysis) เพื่อเจาะลึกถึงรากเหง้าของปัญหา ไม่ใช่แก้ที่ปลายเหตุ

2. การตีประเด็นปัญหาให้แตก (Breaking Down Issues)

ใช้ Issue Diagram หรือแผนผังกิ่งไม้ แตกปัญหาใหญ่ออกเป็นปัญหาย่อยๆ เพื่อให้เห็นความสัมพันธ์และหาทางแก้ไขได้ง่ายขึ้น (เช่น ปัญหากำไรลดลง -> เกิดจากรายได้ลด หรือ ต้นทุนเพิ่ม -> ถ้ารายได้ลด เกิดจากราคา หรือ ปริมาณขาย? -> ถ้าปริมาณขายลด เกิดจากสินค้าไม่ดี หรือ การตลาดแย่?)

การตัดสินใจที่มองการณ์ไกล 5 ขั้นตอน:

1. กำหนดขอบเขตธุรกิจให้ชัดเจน (อย่าทำสะเปะสะปะ)
2. สร้างภาพเชิงกลยุทธ์ (เข้าใจแรงผลักดันของตลาด)
3. เผชิญกับทางเลือก (กล้าตัดสินใจเลือกทางที่ดีที่สุด)
4. ก้าวอย่างช้าๆ แต่มั่นคง (อย่าผลีผลาม)
5. ยึดมั่นกับพื้นฐาน (Back to basics อย่าลืมหัวใจของธุรกิจ)

บทสรุปส่งท้ายหน่วยที่ 9

การจัดการเชิงกลยุทธ์ไม่ใช่เรื่องไกลตัว แต่เป็นทักษะที่จำเป็นสำหรับผู้นำทุกคน การจะนำพาองค์การให้รอดพ้นจากคลื่นลมแห่งการเปลี่ยนแปลงและก้าวสู่ความเป็นเลิศได้ ต้องอาศัยการวิเคราะห์ที่เฉียบคม การวางแผนที่รอบคอบ และการตัดสินใจที่เด็ดขาด บนพื้นฐานของข้อมูล ความรู้ และจริยธรรม

จงจำไว้ว่า "กลยุทธ์ที่ดีที่สุด ไม่ใช่กลยุทธ์ที่ซับซ้อนที่สุด แต่คือกลยุทธ์ที่ปฏิบัติได้จริง และสร้างคุณค่าที่ยั่งยืนให้กับทุกคน"